Samorząd jest Twój! Część I: Dlaczego warto kandydować?

Rok 2010 to rok wyborów samorządowych. Wybrani przez nas cztery lata temu wójtowie, burmistrzowie, prezydenci miast oraz radni zakończą swą kadencję 12 listopada. Nowe wybory odbędą się w terminie pomiędzy 14 listopada 2010 r. a 9 stycznia 2011 r. Już teraz warto się do nich odpowiednio przygotować, gdyż to właśnie my – mieszkańcy – kandydując lub oddając głos, dokonujemy wyborów wpływających życie społeczno – samorządowe w naszej gminie.

Pewnie nie raz zastanawiałaś lub zastanawiałeś się, co mogłoby się zmienić w naszej gminie, gdybyś to właśnie Ty był / była burmistrzem czy też radnym. W naszym cyklu artykułów powiemy Ci, dlaczego warto startować w wyborach, jakie warunki musi spełniać kandydat / kandydatka oraz jak krok po kroku doprowadzić do tego, żeby Twoje nazwisko znalazło się na karcie wyborczej. Zapraszamy do lektury i… działania!

W 1990 roku po reformie samorządowej został przywrócony system samorządu terytorialnego na szczeblu gminnym. Charakter gminy jako podstawowej jednostki samorządu terytorialnego podkreślono w Konstytucji, która nie odnosi się do innych szczebli (powiat, województwo) i na rzecz gminy ustanawia domniemanie kompetencji w sferze samorządowej. Wobec powyższego, ustrój władzy samorządowej musi działać zawsze w oparciu o gminę – niezależnie od funkcjonowania innych jednostek samorządu terytorialnego.

W systemie samorządu, istotne znaczenie ma również samodzielność jego jednostek, w oparciu o którą gminy mają możliwość realizacji zadań związanych z zaspokajaniem potrzeb mieszkańców. Pomimo, że zakres owej samodzielności jest bardzo szeroki – wyłączność w realizowaniu określonych zadań, odrębna struktura organizacyjna, samodzielność budżetowo – finansowa, ograniczenie ingerencji władzy rządowej jedynie do procedur nadzorczych itp., to nie ma charakteru absolutnego. W efekcie ani administracja rządowa, ani pozostałe jednostki samorządu terytorialnego (powiat, samorząd województwa) nie mogą wkraczać w zakres kompetencji, jakie przysługują gminom. Oczywiście, w przypadkach dokładnie określonych w przepisach, taka ingerencja jest możliwa, ale może być dokonywana jedynie w oparciu o ściśle określone reguły.

Gmina składa się z dwóch elementów:
- wspólnoty samorządowej, którą tworzą mieszkańcy
- oraz terytorium.

Istotą funkcjonowania gminy jest wydzielenie z zakresu działania władzy centralnej pewnych spraw i przekazanie ich tym, których te sprawy najbardziej dotyczą.

Warto więc pamiętać, że gmina to nie burmistrz i nie rada gminy, lecz wszyscy mieszkańcy określonego terytorium.

Co prawda zakres działania samorządu na różnych szczeblach podziału jest różny, jednak to gmina jest jednostką samorządu terytorialnego, której zakres zadań jest najszerszy. Ustawa o samorządzie gminnym szeroko określa, że do zakresu działania gminy należą wszystkie sprawy publiczne o znaczeniu lokalnym, niezastrzeżone ustawami na rzecz innych podmiotów. Dalej w ustawie jest również mowa, że podstawowy zakres działania gminy obejmuje zaspokajanie zbiorowych potrzeb mieszkańców. Przepisy określają katalog zadań, które mają służyć zaspokajaniu potrzeb mieszkańców, jednak ma on otwarty charakter. W praktyce więc,  sama wspólnota może ustalić, co uważa za swoje potrzeby i dążyć do ich realizacji – oczywiście mając na uwadze, że niektóre kompetencje należą do innych niż gmina podmiotów. Nic nie stoi również na przeszkodzie, aby jednostki samorządu terytorialnego poszczególnych szczebli współpracowały ze sobą w celu realizacji zadań publicznych.

KTO RZĄDZI W GMINIE?

Przepisy określają, że organami gminy są rada gminy i burmistrz. Rada gminy pełni funkcje organu stanowiącego i kontrolnego. Ponadto zasada podziału kompetencji wprowadza domniemanie właściwości na rzecz rady gminy – należy do niej wszystkie sprawy z zakresu działania gminy o ile ustawy nie stanowią inaczej. Przepisy mówią również, że wyłącznie rada może: uchwalić statut gminy, ustalić wynagrodzenie burmistrza, decydować o kierunku działania burmistrza, przyjmować jego sprawozdania, uchwalać budżet gminy, rozpatrywać sprawozdania z wykonania budżetu, decydować o udzieleniu lub nieudzieleniu absolutorium burmistrzowi. Oczywiście w ramach wykonywania swoich zadań rada nie może postępować zupełnie dowolnie – wiążą ją bowiem przepisy prawa powszechnie obowiązującego. Nie bez znaczenia pozostaje również fakt szerokich uprawnień kontrolnych rady gminy, a co za tym idzie – spoczywającej na niej odpowiedzialności. W tłuszczańskiej Radzie Miejskiej zasiada 15 radnych.

Czym więc zajmuje się burmistrz? Jako władza wykonawcza: wykonuje uchwały rady, realizuje uchwalony budżet, gospodaruje mieniem komunalnym, przygotowuje projekty uchwał rady w tym również projekt budżetu. Burmistrz reprezentuje gminę w stosunkach z osobami trzecimi. Całokształt jego działalności podlega wszechstronnej kontroli rady gminy, wykonywanej w sposób bieżący na sesjach rady gminy, jak również za pośrednictwem komisji rewizyjnej.

CO MOŻNA?

Generalnie można bardzo wiele. Zarówno będąc radnym jak i burmistrzem. Zasiadanie we władzach gminy daje możliwość tworzenia prawa lokalnego i jego realizacji. To władze gminy decydują o tym, czy zostanie wybudowana nowa szkoła czy też wodociąg. Mimo wszystko należy pamiętać, że nie ma ludzi nieomylnych i należy przy podejmowaniu decyzji o wyglądzie gminy czy nowych inwestycjach korzystać z możliwości konsultowania wielu spraw z mieszkańcami. Zwłaszcza, że przepisy wprost mówią o tym, że w ważnych dla gminy sprawach mogą być przeprowadzane konsultacje z mieszkańcami. Ich tryb oraz częstotliwość zależy więc od woli władz. Konsultując można uniknąć rozczarowania, niezadowolenia społeczności i… wielu błędów – jak pokazuje doświadczenie, często bardzo kosztownych.

CO TRZEBA?

Całkowitym minimum, jakie nakłada na naszych radnych Statut Gminy jest organizowanie spotkań ze swoimi wyborcami nie rzadziej niż dwa razy w roku oraz pełnienie dyżurów dla swoich wyborców nie rzadziej niż raz w kwartale. Jednak sami Państwo przyznacie, że jest to program minimum, zdecydowanie nieprzystający do dzisiejszych czasów. Obecnie coraz więcej osób korzysta z nowoczesnych środków komunikacji i chciałoby się kontaktować z radnym również w formie elektronicznej. Dlatego warto rozważyć założenie strony internetowej czy bloga, poczty elektronicznej oraz udostępnienie swojego numeru telefonu dla mieszkańców.

PRZEDE WSZYSTKIM – NIEZALEŻNOŚĆ

Decydując się na kandydowanie musimy jednak zdawać sobie sprawę, że wyborcy oddając na nas swój głos, obdarzają nas mandatem zaufania. Mimo, że część osób może postrzegać bycie radnym czy burmistrzem jako doskonałą szansę do „ustawienia się w życiu”, to jednak odradzamy taką drogę. Przede wszystkim nie można zapominać o tym, że oczywiście przed radnymi mogą pojawić się propozycje pracy w jednostkach organizacyjnych gminy dla nich samych, czy też dla ich rodzin. Co prawda obowiązuje zakaz zatrudniania radnych w urzędzie gminy, zarówno w ramach stosunku pracy jak i na podstawie umowy cywilnoprawnej (zlecenie, o dzieło) oraz na stanowisku kierownika i zastępcy gminnej jednostki organizacyjnej. Zakaz taki nie dotyczy już zatrudnienia w jednostce organizacyjnej gminy. Trzeba jednak pamiętać, że radni nie mogą również wykonywać dodatkowych zajęć i otrzymywać darowizn podważających zaufanie wyborców. Skorzystanie z takiej okazji może więc okazać się bardzo niekorzystne. Pomijając kwestie etyki i konfliktu interesów, to akceptacja takich propozycji może prowadzić do znacznego ograniczenia możliwości radnego. Radny pracujący na garnuszku swojego samorządu, którego rodzina również jest w ten sposób zatrudniona, ma w efekcie związane ręce. Jego możliwości krytyki w stosunku do władzy wykonawczej (burmistrza) są bardzo ograniczone i w rezultacie taka osoba nie może sprawnie realizować funkcji kontrolnej. Takie zjawiska spotykane są najczęściej w małych miejscowościach. Decydując się na bycie radnym czy burmistrzem trzeba mieć ponadto świadomość ograniczeń, jakie się wiążą w zakresie prowadzenia działalności gospodarczej, szczególnie z wykorzystaniem mienia komunalnego. Należy również pamiętać, że dla zapewnienia przejrzystości życia publicznego trzeba będzie składać oświadczenia majątkowe z wykazem posiadanych nieruchomości, środków pieniężnych, kredytów i dochodów.

Jednak mamy nadzieję, że te wszystkie zasady (służące przecież lokalnej społeczności) Państwa nie zniechęcą i już wkrótce spróbujecie swoich sił w nadchodzących wyborach samorządowych!

Oprac. Maciej Puławski

Konsultacja prawna: Monika Kujawa
Studentka IV roku prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego

• W kolejnym numerze napiszemy o tym, kto może startować w wyborach oraz jakie warunki trzeba spełniać, aby móc kandydować.

Chcesz kandydować? Nie wiesz, od czego zacząć? Zapraszamy do skorzystania z bezpłatnego poradnictwa dla osób chcących startować w wyborach. W każdy poniedziałek w godzinach 17 – 18.30 udzielamy porad dotyczących kandydowania. Uwaga! Prosimy o wcześniejsze ustalenie terminu pod nr telefonu 694-005-675 lub poprzez email biuro@kastor.org.pl