BLISKIE SPOTKANIA Z HISTORIĄ: PAŁAC W CHRZĘSNEM

Ostatnio wiele się mówi i pisze o pałacu w Chrzęsnem, a wszystko za sprawą Powiatowego Centrum Kultury, jakie ma tu już wkrótce powstać. Pałac przedstawia nie tylko wielką wartość historyczną, ale ma także ogromne znaczenie dla rozwoju Tłuszcza i okolic – warto więc poznać niezwykłą historię tego majątku.

Wszystko zaczęło się gdy w 1525 roku książę Janusz III nadał dobra Chrzęsne Janowi Wojsławskiemu, a ten zbudował tu solidny, drewniany dwór obronny. Majątek należał do rodziny Wojsławskich aż do początków XVII wieku, kiedy to Chrzęsne nabył Stefan Dobrogost Grzybowski. To właśnie dla niego w 1635 roku wzniesiono murowany pałac na planie prostokąta, który przetrwał do dzisiaj.

Przez cały wiek XVIII pałac przechodził z rąk do rąk. Wśród osiemnastowiecznych właścicieli, dwóch jest wartych szczególnej uwagi. Pierwszy z nich to Teodor Szydłowski, który mimo skromnego pochodzenia został wojewodą płockim, a następnie posłem na Sejm Wielki. Jego córka Elżbieta, była kochanką samego Stanisława Augusta Poniatowskiego. W 1781 roku majątek stał się własnością biskupa Józefa Kazimierza Kossakowskiego. Był to typowy dla epoki magnacki anarchista. Biskup razem ze swoim bratem Szymonem, stali na czele targowiczan na Litwie. Ich niecne zdrady przeciwko Polsce zostały ukrócone podczas powstania kościuszkowskiego, gdy obaj zostali skazani na stryczek.

W roku 1859 Chrzęsne zakupił Wincenty Koskowski. Od tego momentu do pałacu zaczęli przybywać przedstawiciele inteligencji i świata artystycznego Warszawy – jedna z córek Koskowskiego wyszła za wybitnego matematyka, Tytusa Babczyńskiego. Rodzice wyposażyli ją w folwark Ulasek. Kolejna z sióstr, Stanisława, wyszła za malarza Juliana Maszyńskiego, a po bezdzietnym stryju otrzymała Mokrą Wieś. Następna siostra, Ewa związała się z artystą Miłoszem Kotarbińskim. Ich syn Tadeusz, z którym często bywali w Chrzęsnem, w przyszłości stał się wybitnym filozofem. Najmłodsza siostra, Wincentyna wyszła za Zygmunta Karskiego, ze związku tego narodził się syn, również Zygmunt w przyszłości współtwórca grupy literackiej „Skamander”. Grupę wspomagała sama Karska. Po śmierci ojca to ona odziedziczyła pałac. W 1891 roku, Julian Maszyński zaprosił do Mokrej Wsi młodego malarza Władysława Podkowińskiego, a następnie polecił go właścicielom Chrzęsnego. W tych dwóch majątkach powstały jego najlepsze obrazy m. in. „ Portret Wincentyny Karskiej”, „ Mokra Wieś”, „ Sad W Chrzęsnem”. W 1894 roku na wystawie w Zachęcie Podkowiński zaprezentował słynny „Szał Uniesień” – obraz ten cieszył się ogromną popularnością, lecz wystawa miała nieoczekiwany finał, kiedy to artysta zniszczył dzieło nożem. Powody, które pchnęły go do tego czynu, nie zostały wyjaśnione. Dopatrywano się w tym geście konsekwencji nieszczęśliwej miłości do kobiety przedstawionej na obrazie. Według plotek kobietą tą była Stanisława Maszyńska lub jej siostra Ewa Kotarbińska.

W czasie II wojny światowej w Chrzęsnem bywał młody Szymon Kobyliński (historyk, grafik i satyryk). W majątku pracę znalazł Edward Nowicki ps.”Tyczka”, który był porucznikiem AK odpowiedzialnym za łączność z Londynem.  Pod koniec wojny Karska była zmuszona uciekać z pałacu, a jej majątek czekał przykry los. Najpierw przekształcenie w PGR, potem w dom wychowawczy. W 1959 roku kompleks pałacowy został wpisany do rejestru zabytków.

Od 2002 roku pałac jest własnością Powiatu Wołomińskiego. W 2007 roku grupa radnych pod przewodnictwem Hanny Szyszkowskiej zajęła się opracowaniem pomysłów na przyszłość tego miejsca. Od dwóch lat organizowane są na terenie pałacu „Majówki w Chrzęsnem”. Jak można przeczytać w oficjalnym serwisie informacyjnym powiatu wołomińskiego (www.powiat-wolominski.pl), rozpoczęto prace związane z osuszeniem budynku i być może planowane tu Powiatowe Centrum Kultury – „Pałac w Chrzęsnem” zostanie otwarte już w 2011 roku. To z całą pewnością dobra nowina dla tych, którym nie był obojętny los podupadającego dotychczas w ruinę pałacu o tak bogatej historii i wielkiej wartości dla naszego regionu.

Ps. Osoby zainteresowane historią Pałacu odsyłam do źródeł, z których korzystałem:

Jolanta Boguszewska: „Mecenat Artystyczny dworów ziemiańskich Mazowsza Północnego w XIX i XX wieku”.
Małgorzata Kraszewska: „Rozwój społeczno-kulturalny ziemi tłuszczańskiej w I połowie XX wieku (1905-1939).
„Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, pod red. F. Sulimirskiego, B. Chlebowskiego, W. Walewskiego, Warszawa 1980-1902.

Marcin Ołdak